गौरी पूजनातून जपली जाते महाराष्ट्राची सांस्कृतिक ओळख

गणेशोत्सवातील ज्येष्ठा गौरी पूजनाला धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व

विदर्भ, महाराष्ट्र आणि कोकणात श्रद्धेने साजरी होणारी परंपरा; गौरी आगमनापासून नैवेद्य व पूजनापर्यंत घराघरांत उत्साह

आमचा विदर्भ - दीपक शर्मा 

नागपूर (दि. १७ सप्टेंबर २०२६) -

        महाराष्ट्राच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरेमध्ये गणेशोत्सवाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. गणपती बाप्पांच्या आगमनानंतर अनेक कुटुंबांमध्ये ज्येष्ठा गौरींचेही मोठ्या भक्तिभावाने स्वागत केले जाते. विशेषतः विदर्भ, महाराष्ट्रातील विविध भाग आणि कोकण परिसरात ज्येष्ठा गौरी पूजनाची परंपरा अनेक पिढ्यांपासून जपली जात आहे. गणेशोत्सवाच्या काळात घरात गौरींचे आगमन म्हणजे समृद्धी, सौभाग्य, सुख-शांती आणि मातृशक्तीचे स्वागत मानले जाते. त्यामुळे गौरी पूजन हा केवळ धार्मिक विधी न राहता कुटुंबीयांना एकत्र आणणारा आणि संस्कृतीशी जोडणारा उत्सव म्हणूनही पाहिला जातो.

पिढ्यानपिढ्या जपली महालक्ष्मी पूजनाची परंपरा

वेकोलि सेवानिवृत्त कर्मचारी विनोद कठाडे यांच्या बेसा, नागपूर येथील निवासस्थानी ज्येष्ठा गौरींचे भक्तिभावाने आगमन

        हिंदू धार्मिक परंपरेनुसार ज्येष्ठा गौरींना देवी पार्वतीचे एक रूप मानले जाते. काही ठिकाणी त्यांचा संबंध महालक्ष्मीशी जोडला जातो. त्यामुळे गौरी पूजनात स्त्रीशक्ती, ऐश्वर्य, सौभाग्य आणि समृद्धी यांना विशेष स्थान दिले जाते. गौरी म्हणजे घरातील समृद्धी आणि मंगलतेचे प्रतीक अशी अनेक कुटुंबांची श्रद्धा आहे. घरातील सुख-समृद्धी टिकून राहावी, कुटुंबीयांचे आरोग्य व कल्याण व्हावे आणि संसारात मंगलता नांदावी, या भावनेने गौरींची पूजा केली जाते.

        गणेशोत्सवाच्या दिवसांत ठराविक तिथीला घरामध्ये गौरींचे आगमन केले जाते. प्रत्येक कुटुंबाच्या रूढीनुसार गौरींच्या आगमनाची पद्धत वेगवेगळी असू शकते. काही घरांमध्ये गौरींच्या प्रतिमा किंवा मुखवटे आणले जातात, तर काही ठिकाणी पितळी किंवा धातूच्या मूर्तींची पूजा केली जाते. विदर्भातील अनेक भागांत गौरींच्या सजावटीला विशेष महत्त्व असून पारंपरिक पद्धतीने घर सजवून गौरींची स्थापना केली जाते. गौरींच्या आगमनावेळी महिलांकडून पारंपरिक पद्धतीने पूजा-अर्चा केली जाते. घराच्या प्रवेशद्वारापासून पूजेच्या ठिकाणापर्यंत मंगल वातावरण निर्माण केले जाते.

        अनेक कुटुंबांमध्ये गौरी पूजनाचा मुख्य सोहळा दोन दिवस चालतो. पहिल्या दिवशी गौरींचे आगमन, त्यानंतर पूजन आणि दुसऱ्या दिवशी महापूजा व नैवेद्य अशी प्रथा आढळते. त्यानंतर गौरींचे विसर्जन किंवा उत्तरपूजा केली जाते. मात्र महाराष्ट्रातील विविध भागांत तिथी, पूजा पद्धती, गौरींची संख्या, सजावट आणि विसर्जनाच्या प्रथा वेगवेगळ्या असू शकतात. काही कुटुंबांमध्ये ज्येष्ठा आणि कनिष्ठा अशा दोन गौरींची स्थापना करण्याची पद्धत आहे.

भाके कुटुंबीयांच्या घरी ज्येष्ठा गौरींचे मंगलमय आगमन

माजी नगरपरिषद आरोग्य व महिला बालकल्याण सभापती साधनाताई भाके आणि राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी (अजित पवार) जिल्हा उपाध्यक्ष आदित्य भाके यांच्या राजुरा, जिल्हा चंद्रपूर येथील निवासस्थानी गौरी पूजनाची उत्साहपूर्ण तयारी

नैवेद्याला विशेष महत्त्व

        गौरी पूजनातील नैवेद्य हा या उत्सवाचा महत्त्वाचा भाग आहे. घरच्या परंपरेनुसार विविध प्रकारचे पदार्थ तयार केले जातात. पुरणपोळी, विविध भाज्या, भात, आमटी, खीर, लाडू, करंज्या आणि इतर पारंपरिक पदार्थांचा नैवेद्य दाखविला जातो. विशेष म्हणजे अनेक घरांमध्ये गौरींसाठी तयार करण्यात येणारा नैवेद्य हा कुटुंबाच्या पारंपरिक पाककृतींशी जोडलेला असतो. त्यामुळे या निमित्ताने जुन्या पाककृती आणि घरगुती परंपरा पुढील पिढीकडे पोहोचतात.

विदर्भातील गौरी पूजनाची वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा

        विदर्भात ज्येष्ठा गौरी पूजनाला विशेष महत्त्व आहे. शहरांबरोबरच ग्रामीण भागातही गौरींच्या आगमनाची आणि सजावटीची तयारी काही दिवस आधीपासून केली जाते. गौरींच्या पूजेच्या ठिकाणी आकर्षक सजावट केली जाते. घरातील महिला पारंपरिक पद्धतीने गौरींना साडी, दागिने आणि विविध अलंकारांनी सजवतात. काही घरांमध्ये गौरींसमोर घरातील धान्य, फळे, विविध वस्तू आणि पारंपरिक पदार्थांची मांडणी केली जाते. या सजावटीतून घरातील समृद्धीचे प्रतीकात्मक दर्शन घडविले जाते. त्यामुळे विदर्भातील अनेक कुटुंबांसाठी गौरी पूजन हा श्रद्धेबरोबरच कौटुंबिक संस्कृतीचा महत्त्वाचा भाग आहे.

कोकणातील परंपरेला वेगळे स्वरूप

        कोकणातही ज्येष्ठा गौरी पूजनाची परंपरा मोठ्या श्रद्धेने पाळली जाते. अनेक कुटुंबांमध्ये गौरींच्या आगमनासाठी विशेष तयारी केली जाते. घरातील महिला पारंपरिक पद्धतीने पूजा करून गौरींना नैवेद्य दाखवतात. कोकणातील स्थानिक प्रथा, खाद्यसंस्कृती आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार पूजेच्या पद्धतीत फरक दिसून येतो. त्यामुळे एकाच उत्सवाला वेगवेगळ्या प्रदेशांत स्थानिक संस्कृतीची सुंदर जोड मिळते.

महिलांसाठी विशेष धार्मिक महत्त्व

        ज्येष्ठा गौरी पूजनामध्ये महिलांचा सहभाग मोठ्या प्रमाणात असतो. अनेक ठिकाणी महिला एकत्र येऊन गौरींची पूजा, आरती आणि पारंपरिक धार्मिक कार्यक्रम करतात. सौभाग्य, कुटुंबाचे कल्याण, सुख-समृद्धी आणि मंगलमय जीवनासाठी प्रार्थना केली जाते. काही कुटुंबांमध्ये या दिवशी सुवासिनींना आमंत्रित करून त्यांचा सन्मान करण्याची परंपराही आहे.

घराघरांतून जपली जाते सांस्कृतिक परंपरा

        आजच्या आधुनिक आणि बदलत्या जीवनशैलीतही ज्येष्ठा गौरी पूजनाची परंपरा अनेक कुटुंबांनी कायम ठेवली आहे. या उत्सवामुळे लहान मुलांना आपल्या घरातील धार्मिक प्रथा, पारंपरिक पूजा पद्धती आणि सांस्कृतिक मूल्यांची ओळख होते. आज अनेक कुटुंबांमध्ये गौरी सजावटीमध्ये पारंपरिकतेसोबत आधुनिक कल्पनांचाही वापर केला जातो. मात्र देवीची पूजा, नैवेद्य, आरती आणि कुटुंबीयांची एकत्रित उपस्थिती यामागील श्रद्धा कायम असल्याचे दिसून येते.

श्रद्धा, परंपरा आणि कुटुंबीयांच्या एकतेचा उत्सव

        ज्येष्ठा गौरी पूजन हे महाराष्ट्राच्या समृद्ध लोकपरंपरेचे एक महत्त्वाचे प्रतीक आहे. गणेशोत्सवाच्या आनंदात गौरींच्या आगमनामुळे घरातील धार्मिक वातावरण अधिक मंगलमय होते. प्रदेशानुसार पूजा पद्धती आणि रूढींमध्ये फरक असला तरी या परंपरेमागील भावना एकच आहे—घरात सुख, शांती, समृद्धी आणि मंगलता नांदावी. त्यामुळे ज्येष्ठा गौरी पूजन ही केवळ धार्मिक परंपरा नसून श्रद्धा, कुटुंबव्यवस्था, महिला सहभाग, पाकसंस्कृती आणि लोकपरंपरा यांना जोडणारा उत्सव म्हणून आजही आपले महत्त्व टिकवून आहे.

#ज्येष्ठागौरी #गौरीपूजन #गौरीआगमन #गणेशोत्सव #Ganeshotsav #JyeshthaGauri #GauriPujan #Maharashtra #Vidarbha #Konkan #MaharashtraCulture #GanpatiBappa #MarathiCulture #मराठीसंस्कृती #विदर्भ #कोकण #गणपतीबाप्पा